وقتی خودتان در دل یک اتفاق هستید، یادآوری مرگ برایتان ملموستر میشود. شنیدن درباره تکانهای هوایی با حس کردن همان حرکتها هنگام سفر تفاوت دارد. این نزدیکی، توجهتان را به سالم رسیدن به مقصد میبرد و زمینه را برای برداشت بعدی از تکانها آماده میکند.
تست اضطراب مرگ
۱۴۰۲/۰۱/۰۸
تاریخ انجام تستزن
جنسیت۳۴ سال
سنشما آزمون اضطراب مرگ را با موفقیت تکمیل کردید. این آزمون با ۳۲ سؤال میسنجد که فکر مرگ خودتان و از دست دادن عزیزانتان، و همینطور فکر فرایند مردن، تا چه اندازه شما را ناراحت یا نگران میکند. نمره بالاتر نشاندهنده اضطراب مرگ بیشتر است.
نمره کل اضطراب مرگ شما
اضطراب مرگ ناراحتی و ترسی است که فکر مرگ، چه مرگ خودمان و چه مرگ عزیزانمان، در ما برمیانگیزد. کمی از این نگرانی در بیشتر آدمها دیده میشود. نمره کل نشان میدهد این ناراحتی تا چه اندازه در شما پررنگ است. این نمره از ۰ تا ۱۰۰ بیان میشود و نمره بالاتر نشاندهنده اضطراب مرگ بیشتر است.
نمره شما ۵۹٫۴ درصد است و در سطح «اضطراب مرگ متوسط» قرار دارد. این نتیجه بازتاب ارزیابی خود شما از میزان ناراحتی و ترسی است که هنگام فکر کردن به مرگ احساس میکنید. موضوع مرگ برای شما بار عاطفی محسوسی دارد و فکر پایان یافتن فرصت زندگی یا جدایی از نزدیکان، شما را نگران و اندوهگین میکند.
فکر از دست دادن نزدیکان برای شما ناراحتی زیادی دارد. با شنیدن خبر بیماری یک عزیز، ممکن است ناراحتی شما به فکر نبودن او در موقعیتهای آشنا گره بخورد. دلتنگی برای گفتوگوهای ساده، دیدارهای همیشگی و امکان در میان گذاشتن اتفاقهای روز، به این نگرانی معنای شخصی میدهد. حتی فکر یک جمع خانوادگی بدون حضور او میتواند حس تنهایی را در شما بیدار کند. تصور ادامه دادن زندگی بدون کسی که دوستش دارید، در این لحظهها برایتان دشوار به نظر میرسد.
اندوه از دست رفتن یک شخصیت در فیلم یا داستان تا مدتی پس از پایان آن در شما باقی میماند. وقتی روایت جای خالی او را در زندگی نزدیکانش نشان میدهد، احساس جدایی برایتان ملموس میشود. حرفی که ناگفته مانده است یا فرصتی که برای با هم بودن از دست رفته است، میتواند حسرتی را در شما برانگیزد که با رابطههای خودتان پیوند دارد. در این لحظهها، فکر تمام شدن فرصت گفتوگو با کسی که دوستش دارید، دلتان را میگیرد.
نداشتن کنترل بر شرایط روزهای آخر زندگی خودتان برای شما نگرانکننده است. مثلاً هنگام انتظار برای پاسخ یک آزمایش پزشکی، اگر فکر روزهای آخر زندگی به ذهنتان بیاید، احتمال درد یا محدود شدن تواناییها ممکن است ناآرامتان کند. وقتی به این شرایط فکر میکنید، نیاز به کمک برای کارهای ساده و دور بودن از نزدیکان نیز ممکن است برایتان ملموس شوند. اینکه بخواهید درباره شرایط خود تصمیم بگیرید، اما اختیار کافی نداشته باشید، شما را درباره پایان زندگی نگران میکند.
فکر کوتاهی عمر میتواند برای شما به معنای نرسیدن به خواستهها و از دست دادن فرصت تجربههای دلخواه باشد. در پایان یک سال یا در روز تولد، اگر به پایان زندگی فکر کنید، کارهایی که هنوز دوست دارید انجام دهید به این نگرانی شکل میدهند. همین فکر گذر زمان شاید در بعضی لحظهها اندوهی ملایم در شما برانگیزد. وقتی به مردن در جوانی فکر میکنید، فرصت شناخت بیشتر زندگی، وقت گذراندن با عزیزان و رسیدن به هدفهای شخصی برایتان ارزش عاطفی پیدا میکند.
در این بخش، سطح اضطراب مرگ شما، نمره و بازه اطمینان آن، رتبه شما در میان کاربران این آزمون و میانگین همسالانتان در یک نگاه آمده است.
فکر مرگ گاهی آرام از کنارتان میگذرد و گاهی ذهنتان را مدتی درگیر میکند.
نمودار زیر نمره شما را با نمره حدود ۲۲ هزار نفری مقایسه میکند که این آزمون را تکمیل کردهاند. این مقایسه از دادههای همین آزمون به دست آمده و جایگاه شما را در میان کسانی نشان میدهد که به همین پرسشها پاسخ دادهاند. برای همین، رتبه درصدی شما تصویری دقیقتر از جایگاهتان میدهد که از سطح نمره بهتنهایی به دست نمیآید.
از ۲۴٬۷۶۶ پاسخ ثبتشده، ۲٬۴۶۷ پاسخ کنار گذاشته شد. این پاسخها ناقص بودند، در کمتر از ۱۱۲ ثانیه داده شده بودند، برای همه سؤالها یک گزینه داشتند یا سن پاسخدهنده بیرون از ۱۴ تا ۷۸ سال بود. بیشتر نمرهها میان ۴۵ تا ۷۳ جمع شدهاند و دنباله نمودار به سمت نمرههای پایین کمی بلندتر است. زنان بهطور میانگین کمی اضطراب مرگ بیشتری از مردان گزارش کردهاند و اثر سن کوچک است؛ برای همین نمره شما با کل جامعه مقایسه شده و میانگین همسالانتان جداگانه در خلاصه وضعیت آمده است.
۵۰ درصد از کاربران این آزمون، اضطراب مرگ بیشتری از شما گزارش کردهاند.
۵۰ درصد از کاربران این آزمون، اضطراب مرگ کمتری از شما گزارش کردهاند.
رتبه درصدی شما ۲ درصد با میانگین کاربران این آزمون فاصله دارد.
ابعاد اضطراب مرگ
در این بخش نتیجه شما در هشت بعد اضطراب مرگ بررسی میشود. شش بعد از این هشت بعد به مرگ خودتان و دو بعد به مرگ عزیزانتان مربوط میشود. بیشتر بعدها از چند سؤال آزمون ساخته شدهاند، اما سه بعد فقط یک سؤال دارند و نتیجه آنها را باید با احتیاط بیشتری خواند. ابتدا نمای کلی هشت بعد میآید و سپس هر بعد جداگانه بررسی میشود.
بعد
این بعد میسنجد که فکر کوتاه بودن زندگی، تنها ماندن و نرسیدن به آرزوها و رشدی که میتوانستید داشته باشید، چقدر شما را ناراحت میکند.
نمره شما در «آرزوهای ناتمام» ۴۳٫۸ درصد است و در سطح «متوسط» قرار دارد. فکر اینکه زندگی پیش از رسیدن به خواستههایتان پایان بگیرد، تا حدودی شما را نگران و ناراحت میکند. این دلواپسی شدت یکسانی ندارد و در بعضی موقعیتها پررنگتر احساس میشود. در موقعیتهای دیگر، هنگام فکر کردن به ناتمام ماندن زندگی، احساس آرامتری دارید.
نگرانی شما از کوتاه بودن زندگی ممکن است هنگام توجه به گذشت زمان بیشتر احساس شود. روز تولد، وقتی به سالی که گذشته است و آرزوهای پیش رو فکر میکنید، نگرانی از کافی نبودن فرصت برای تجربههای دلخواه گاهی دلگیرتان میکند. در کنار احساسی که به بزرگتر شدن دارید، نگران این هم میشوید که زمان برای رسیدن به بعضی خواستهها کافی نباشد.
برای شما، ناتمام ماندن زندگی میتواند با دلواپسی از تنها ماندن در پایان راه نیز پیوند داشته باشد. اگر این موضوع ناراحتتان کند، نگاهتان به سالهای پیش رو فقط به فرصت رسیدن به آرزوها محدود نمیشود. فرصت بودن در کنار آدمهای نزدیک هم اهمیت پیدا میکند و فکر اینکه بخشی از زندگی دلخواهتان را بدون حضور آنها بگذرانید، برایتان تلخ میشود.
این بعد ناراحتی شما را از فکر سالهای پایانی زندگی میسنجد و کم شدن توان ذهنی در پیری، ضعیف شدن تدریجی و دور ماندن از خانواده و دوستان در روزهای بیماری را در بر میگیرد.
نمره شما در «پیری و ناتوانی» ۵۸٫۳ درصد است و در سطح «متوسط» قرار دارد. فکر سالهای پایانی زندگی و کم شدن توان بدن و ذهن تا حدودی شما را نگران میکند. شدت این دلواپسی با موقعیتی که در ذهن دارید فرق میکند و در بعضی لحظهها پررنگتر و در بعضی سبکتر حس میشود.
فکر نیاز داشتن به کمک در سالهای پیری ممکن است بخشی از نگرانی شما باشد. وقتی پیر شدن پدربزرگ یا مادربزرگتان شما را به فکر آینده خودتان میاندازد، فکر نیاز به کمک برای کارهای روزانه قدری دلشوره در شما ایجاد میکند. احتمالاً دلتان میخواهد در آن سالها هم بتوانید از عهده کارهای آشنای خود برآیید و درباره زندگی روزمرهتان تصمیم بگیرید.
دوری از خانواده و دوستان هنگام بیماری در سالهای پایانی زندگی نیز ممکن است برایتان نگرانکننده باشد. اگر هنگام عیادت از کسی در بیمارستان به سالهای پایانی زندگی خود فکر کنید، خلوت بودن اتاق او میتواند نگرانی از تنها ماندن را برایتان ملموستر کند. آنچه در این فکر ناراحتتان میکند، نبودن فردی آشنا در کنارتان هنگام نیاز به مراقبت است.
این بعد میسنجد که ناشناخته بودن تجربه مردن، نداشتن کنترل بر آن و تردید درباره توان خودتان در آن روزها چقدر شما را نگران میکند.
نمره شما در «فرایند مردن» ۴۰ درصد است و در سطح «کم» قرار دارد. فکر اینکه مردن چه تجربهای خواهد بود و چقدر در آن اختیار خواهید داشت، کمی نگرانتان میکند. این دلواپسی ملایم است و با فروکش کردن آن، آرامش دوباره پررنگ میشود.
تردید درباره توان خود در روزهای سخت هم میتواند بخشی از این نگرانی خفیف شما باشد. وقتی در فیلمی شخصیتی با بیماری جدی روبهرو میشود، شاید برای لحظهای به این فکر کنید که خودتان چگونه از عهده چنین تجربهای برمیآیید. این پرسش اندکی دلتان را میلرزاند، اما احساس ناشی از آن گذراست و بهتدریج فروکش میکند.
نداشتن کنترل بر فرایند مردن نیز ممکن است کمی نگرانتان کند. هنگام فکر کردن به آن، اینکه نتوانید از پیش بدانید چه خواهد شد یا چقدر اختیار خواهید داشت، اندکی احساس ناآرامی ایجاد میکند. حتی وقتی این پرسشها بیپاسخ میمانند، احساس آرامش دوباره به شما برمیگردد.
این بعد یک سؤال دارد و نگرانی شما را از احتمال سرانجامی ناخوشایند پس از مرگ میسنجد.
نمره شما در «پس از مرگ» ۰ درصد است و در سطح «بسیار کم» قرار دارد. فکر کردن به ناشناختهای که پس از مرگ است، شما را ناراحت نمیکند. وقتی این موضوع به ذهنتان میرسد، آرامشتان تا حد زیادی حفظ میشود و این فکر بهآرامی از ذهنتان میگذرد.
برای شما بیپاسخ ماندن پرسشهای مربوط به این موضوع نیز چندان نگرانکننده نیست. اگر گفتوگویی ناگهان به آنچه پس از مرگ است برسد، ممکن است ابهام آن را حس کنید و همچنان آسوده باشید. در لحظههای آرام شب پیش از خواب هم اگر چنین پرسشی به ذهنتان بیاید، بی آنکه پاسخ روشنی برایش داشته باشید، آرام میمانید.
این بعد یک سؤال دارد و ناراحتی شما را از فکر آنچه پس از مرگ بر بدن میگذرد میسنجد.
نمره شما در «بدن پس از مرگ» ۰ درصد است و در سطح «بسیار کم» قرار دارد. فکر آنچه پس از مرگ بر بدنتان میگذرد، ناراحتی ناچیزی در شما برمیانگیزد. وقتی این موضوع به ذهنتان میرسد، حتی اگر به بدنی فکر کنید که با آن تجربههای آشنای زندگیتان را داشتهاید، با احساسی آرام از کنارش میگذرید.
شما میتوانید به بدنتان دلبسته باشید و در برابر فکر سرانجام آن هم احساس آسودگی داشته باشید. اگر اشاره به مرگ در یک فیلم این موضوع را به یادتان بیاورد، با همین فکر بهآرامی و با تنش کمی روبهرو میشوید. در آن لحظه، فکر بدن خودتان پس از مرگ را با آرامش تجربه میکنید.
این بعد یک سؤال دارد و میسنجد که فکر غم و سوگ اطرافیان پس از مرگ شما چقدر شما را ناراحت میکند.
نمره شما در «غم اطرافیان پس از شما» ۵۰ درصد است و در سطح «متوسط» قرار دارد. فکر کردن به غم و دلتنگی نزدیکانتان پس از مرگ شما تا اندازهای ناراحتتان میکند. نگرانی شما در این باره به کسانی مربوط میشود که میمانند و جای خالی شما را در زندگیشان حس میکنند.
شدت این دلواپسی برای شما به حال و موقعیتتان بستگی دارد. وقتی در جمع خانواده به جای خالی خود فکر میکنید، ممکن است از فکر دلتنگی آنها دلگیر شوید. یاد کسی که به حضور شما دلگرم است هم میتواند این نگرانی را پررنگتر کند، بهویژه وقتی به این فکر میکنید که پس از شما با چه کسی حرف خواهد زد و از چه کسی دلگرمی خواهد گرفت.
این بعد ناراحتی شما را از فکر از دست دادن یکی از نزدیکان میسنجد. دلتنگی و تنهایی بدون او، ادامه دادن زندگی بدون حضورش و حرفهایی که ممکن است ناگفته بماند، بخشی از این بعد است.
نمره شما در «از دست دادن عزیزان» ۷۸٫۱ درصد است و در سطح «زیاد» قرار دارد. فکر از دست دادن کسی که دوستش دارید، شما را بهوضوح ناراحت میکند و این ناراحتی زود فروکش نمیکند. فکر ادامه دادن زندگی بدون حضور او و نداشتن فرصت دیدار و گفتوگو با او نیز برایتان سنگین است.
فکر جای خالی عزیزانتان در لحظههای آشنا برای شما بار عاطفی زیادی دارد. اگر در یک تولد یا جمع خانوادگی به روزی فکر کنید که یکی از نزدیکانتان دیگر حضور ندارد، ممکن است از همین حالا دلتنگ او شوید. این دلتنگی به چیزهای ساده و آشنایی مثل شنیدن صدای او، صحبت درباره اتفاقهای روزمره و بودنش در جمع مربوط میشود.
ناراحتی شما از فکر جدایی ممکن است با حسرت حرفهای ناگفته و فرصتهای ازدسترفته برای جبران پیوند بخورد. وقتی گفتن حرفی محبتآمیز را به بعد موکول کردهاید، فکر اینکه روزی فرصت گفتنش نباشد، میتواند حسرت را به نگرانیتان اضافه کند. در این بخش از نگرانی، فکر اینکه دلخوری یا حرفی ناگفته باقی بماند و دیگر فرصتی برای در میان گذاشتن آن با عزیزتان نداشته باشید، برایتان دشوار است.
این بعد میسنجد که همراهی با یک عزیز در روزهای بیماری و سالهای پایانی زندگیاش چقدر برای شما سخت است. دیدن ضعیف شدن او، گفتوگو درباره مرگ و ندانستن واکنش درست در برابر غم از دست دادنش در این بعد سنجیده میشود.
نمره شما در «بیماری و رنج عزیزان» ۸۴٫۴ درصد است و در سطح «بسیار زیاد» قرار دارد. فکر بیماری و رنج عزیزانتان شما را بهشدت ناراحت میکند و دلواپسی سنگینی در شما برمیانگیزد. فکر اینکه عزیزی روزهای سختی بگذراند و شما کنارش باشید، از نظر عاطفی برایتان بسیار دشوار است و ناراحتی ناشی از آن بهآسانی فروکش نمیکند.
ندانستن اینکه چگونه به یک عزیز بیمار آرامش بدهید، این نگرانی را برایتان سنگینتر میکند. وقتی به نشستن کنار پدربزرگ یا مادربزرگتان در بیمارستان فکر میکنید، شاید پیدا نکردن حرفی برای دلگرم کردن او آزارتان بدهد. نگرانی برای حال او ممکن است با احساس ناتوانی در کاستن از غمش درهم بیامیزد.
گفتوگوی یک عزیز درباره پایان زندگی نیز برایتان بسیار سنگین است. اگر سالمندی از نزدیکانتان درباره مرگ حرف بزند، شنیدن نگرانی او میتواند دلواپسی شدیدی در شما برانگیزد. فکر اینکه فرصتهای با هم بودن روزی به پایان میرسند، حتی زمانی که هنوز کنار او هستید، برایتان اندوهبار است.
تحلیلهای نظری
روانشناسان ترس از مرگ را از زاویههای گوناگونی دیدهاند. بعضی توضیح میدهند این ترس از کجا میآید و چه چیزی آن را سبک یا سنگین میکند، بعضی آن را در کنار معنای زندگی میبینند و بعضی به نقش رابطهها و دلبستگیها در آن میپردازند. هر نظریه بخشی از تصویر را روشنتر میکند. در ادامه، نتیجه شما از نگاه شش نظریه در سه دسته بررسی میشود.
این دو نظریه توضیح میدهند اضطراب مرگ از کجا میآید و چه چیزی آن را سبک یا سنگین میکند. یکی به تکیهگاههایی میپردازد که آدمها در برابر آگاهی از مرگ دارند و دیگری اضطراب مرگ را با حسرت گذشته و آینده و معنایی که فرد برای مرگ میبیند پیوند میدهد.
مبنای نظری
این نظریه میگوید انسان میداند روزی زندگیاش تمام میشود و همین آگاهی میتواند اضطراب زیادی بسازد. از این نگاه، آدمها با تکیه بر احساس ارزشمندی و ارزشها و نگاهی که به جهان دارند با این آگاهی کنار میآیند و پژوهشهای بعدی رابطههای نزدیک را هم به این تکیهگاهها افزودند. وقتی این تکیهگاهها محکماند، فکر مرگ آرامتر از ذهن میگذرد. این نظریه بر پایه نوشتههای ارنست بکر شکل گرفت و یکی از پرپژوهشترین نظریههای روانشناسی اجتماعی است.
تحلیل کلی نتیجه شما
از دید نظریه مدیریت ترس از مرگ، ممکن است ناراحتی شما زمانی پررنگ شود که فکر پایان زندگی کنار چیزهایی قرار بگیرد که به آنها دلگرم هستید. رابطههای نزدیک برایتان تکیهگاهاند و فکر از دست دادن عزیزان، ادامه زندگی بدون این دلگرمی را پیش چشمتان میآورد. در کنار نگرانی برای آنها، فکر کوتاه بودن فرصت خودتان برای زندگی هم نگرانتان میکند.
برای شما یادآوری گذشته هم گرمای رابطهها را زنده میکند و هم گذشت زمان را به چشم میآورد. وقتی آلبوم عکسهای کودکی را ورق میزنید، چهرههای آشنا یاد روزهایی را زنده میکنند که کنار هم بودهاید. فاصله میان آن عکسها و امروز، ادامه داشتن این نزدیکی را برایتان ارزشمندتر میکند و فکر تمام شدن فرصت خودتان یا عزیزانتان را هم به ذهنتان میآورد.
نکته تازه این نظریه این است که با یادآوری مرگ، آدمها به ارزشها و چیزهایی که برایشان مهماند بیشتر تکیه میکنند. برای شما، اهمیت رابطهها در چنین لحظههایی روشنتر میشود و شیوه دلخواهتان برای زندگی بیشتر به چشم میآید. این تکیه کردن توضیح میدهد چگونه دلگرمی به داشتههای زندگی و نگرانی از پایان یافتن آنها در تجربه شما کنار هم جا میگیرند.
مبنای نظری
این مدل سه سرچشمه نزدیک برای اضطراب مرگ میبیند. حسرت گذشته، احساس نرسیدن به خواستههایی است که فرد فکر میکند باید تا امروز به آنها رسیده بود. حسرت آینده، نگرانی از این است که مرگ زودهنگام فرصت رسیدن به هدفهای مهم را بگیرد. سرچشمه سوم معنایی است که فرد برای مرگ میبیند. از نگاه این مدل، مرور زندگی، برنامهریزی برای آینده و پیوند با چیزی بزرگتر از خود، این سرچشمهها را سبکتر میکنند.
تحلیل کلی نتیجه شما
از دید مدل جامع اضطراب مرگ، ممکن است ناراحتی شما از فکر مرگ با نگرانی از دست رفتن فرصتهای آینده پیوند داشته باشد. بخشی از نگرانیتان به تجربههایی که دوست دارید با عزیزانتان داشته باشید و کارهایی که میخواهید به سرانجام برسانید برمیگردد. «حسرت آینده» نام همین دلنگرانی درباره فرصتهایی است که هنوز نیامدهاند و فکر از دست رفتنشان از حالا ناراحتتان میکند.
برای شما رسیدن به آیندهای دلخواه، بودن عزیزانتان در آن آینده را هم در بر میگیرد. وقتی برای چند سال بعد برنامه میریزید، کارهایی را که دوست دارید انجام دهید در ذهن کنار حضور آنها میگذارید. فکر کوتاه شدن فرصت، هم نرسیدن به خواستههای خودتان و هم از دست رفتن تجربههای مشترک را به ذهنتان میآورد و به شوق این برنامهها نگرانی اضافه میکند.
نکته تازه این مدل این است که اضطراب مرگ را بیشتر به کارهای ناتمام زندگی و کمتر به خود مرگ گره میزند. برای شما، پرسش از فرصت باقیمانده برای تجربههای دلخواه اهمیت پیدا میکند. آنچه هنوز میخواهید بسازید و تجربههایی که میخواهید با عزیزانتان داشته باشید، به فکر پایان زندگی وزن میدهند، چون هرکدام برای شما بخشی از آیندهای خواستنی را میسازد.
این دو رویکرد از رواندرمانی میآیند و مرگ را در کنار معنای زندگی میبینند. یکی ترس از مرگ را بخشی از انسان بودن میداند که میتواند آدم را به زندگی بیدارتر کند و دیگری معنا را نیرویی میداند که به گذرا بودن زندگی وزن میدهد.
مبنای نظری
یالوم مرگ را یکی از چهار دغدغه بنیادین انسان میداند، در کنار آزادی، تنهایی و معنا. از این نگاه، ترس از مرگ بخشی از آگاهی انسان است و روبهرو شدن با آن میتواند به جای فلج کردن، آدم را به زندگی بیدارتر کند. یالوم در کتاب «خیره به خورشید نگریستن» از لحظههایی میگوید که فکر مرگ نگاه آدم را به زندگی تازه میکند. او از «اثر موجی» هم حرف میزند و میگوید هر کس ردی در زندگی دیگران میگذارد که بعد از او هم میماند.
تحلیل کلی نتیجه شما
از دید رواندرمانی وجودی، ممکن است در کنار نگرانی برای عزیزانتان، ندانستن اینکه پایان زندگی خودتان چگونه خواهد بود هم شما را ناراحت کند. در کنار علاقهتان به زندگی، میدانید که همه جنبههای آن در اختیار شما نیست. پرسش از توان روبهرو شدن با پایان، به همین فاصله میان علاقهتان به ادامه تجربه کردن و نامعلوم بودن آنچه در پیش است مربوط میشود.
برای شما ارزش ادامه داشتن زندگی، کنار پرسش از قابل پیشبینی بودن آن پررنگ میشود. وقتی خبر سالم ماندن کسی پس از یک حادثه را میشنوید، از اینکه او فرصت ادامه زندگی دارد آسوده میشوید. همان خبر، نامعلوم بودن آینده را هم به یادتان میآورد. خوشحالی از سالم ماندن او و دلنگرانی برای آینده خودتان و عزیزانتان، دو احساس متفاوت در برابر یک خبر هستند.
نکته تازه این رویکرد این است که ناشناخته بودن مرگ را سنگینترین بخش آن میداند. شناخت آنچه برای آدم مهم است، در برابر این ناشناخته به او جای پای محکمتری میدهد. برای شما، میل به تجربههای بیشتر و بودن کنار عزیزان، بخش روشن این موضوع است. پرسشهایتان درباره پایان زندگی در کنار این خواستههای روشن قرار میگیرند، چون آنچه نگران از دست دادنش هستید برایتان ارزش دارد.
مبنای نظری
فرانکل جستوجوی معنا را نیروی اصلی زندگی انسان میدانست و معنادرمانی را بر همین پایه ساخت. از این نگاه، آدمها در کار و آفرینش، در عشق و رابطه با دیگران و در شیوه رویارویی با سختیها معنا پیدا میکنند. فرانکل گذرا بودن زندگی را چیزی میدید که به هر لحظه وزن میدهد و آنچه را یک بار زیسته شده، در گذشته امن و ماندگار میدانست.
تحلیل کلی نتیجه شما
از دید معنادرمانی، ممکن است ناراحتی شما از فکر پایان زندگی، از ارزش تجربههایی سرچشمه بگیرد که در زندگی دارید و هنوز میخواهید داشته باشید. رابطه با عزیزان و دیدن نتیجه تلاشهای خودتان به روزهایتان معنا میدهند. فکر از دست دادن عزیزان یا نرسیدن به رشد دلخواه، گذرا بودن همین چیزهای ارزشمند را برجسته میکند و در کنار رضایت از بودنشان، دلتان را میگیرد.
برای شما چیزی که به زندگی اضافه میکنید، از وقت و توجهی که برایش گذاشتهاید معنا میگیرد. وقتی به کاری نگاه میکنید که با دست خودتان ساختهاید، رد سلیقه و حوصلهتان را در آن میبینید. اگر آن را برای عزیزی ساخته باشید، محبت شما هم در آن جا دارد. فکر تمام شدن فرصت ساختن چنین چیزهایی، ارزش همین تجربهها را برایتان پررنگ میکند.
نکته تازه این رویکرد این است که آدم در برابر سختیهایی که تغییرشان در دست او نیست، هنوز در شیوه برخورد خود حق انتخاب دارد. برای شما، محدود بودن فرصت زندگی در کنار اهمیت توجه و محبتی قرار میگیرد که در رابطههایتان نشان میدهید. معنا در همین شیوه برخورد هم شکل میگیرد و ارزش آن به کنترل همه اتفاقهای آینده وابسته نیست.
این دو نظریه به نقش رابطهها در ترس از مرگ میپردازند. یکی نشان میدهد احساس امنیت در رابطههای نزدیک چطور در برابر فکر جدایی و پایان تکیهگاه میشود و دیگری به پیوندی میپردازد که با عزیزی که میرود در زندگی آدمها میماند.
مبنای نظری
این خط پژوهشی بر پایه نظریه دلبستگی جان بالبی شکل گرفت. از این نگاه، احساس امنیتی که آدم در رابطههای نزدیکش دارد، در برابر فکر جدایی و پایان هم تکیهگاه او میشود. میکولینسر و همکارانش نشان دادند کسانی که رابطههایشان را امن و پایدار حس میکنند، ترس کمتری از مرگ گزارش میکنند و آنچه از مرگ ترسناک است، برای همه آدمها یکی نیست.
تحلیل کلی نتیجه شما
از دید نظریه دلبستگی، ممکن است فکر از دست دادن عزیزان برای شما از این رو ناراحتکننده باشد که حضورشان در احساس دلگرمی و امنیتتان نقش دارد. فکر نبودن آنها، زندگی بدون حمایت و صمیمیتشان را پیش چشمتان میآورد. در کنار این نگرانی، فکر مرگ خودتان هم رنگ جدایی میگیرد و دور ماندن از نزدیکان و غمی را که ممکن است احساس کنند به ذهنتان میآورد.
برای شما فاصله گرفتن از عزیزان، ارزش در دسترس بودنشان را روشنتر میکند. در چند روز دوری از خانواده، جای گفتوگوهای ساده و بودن کنار هم را در روزتان خالی حس میکنید. دلتنگی ناشی از این فاصله با انتظار دوباره کنار هم بودن آرام میگیرد. اگر فکر از دست دادنشان به میان بیاید، نگرانی به همان حضور آشنایی برمیگردد که اکنون چشمانتظارش هستید.
نکته تازه این نظریه این است که در لحظههای تهدید، نیاز به نزدیکی بیشتر میشود و آدمها به سوی تکیهگاههایشان میروند. برای شما، فکر جدایی ارزش حضور همان کسانی را برجسته میکند که نگران از دست دادنشان هستید. میل به نزدیک بودن به آنها در چنین لحظههایی، با خواست شما برای احساس دوباره دلگرمی پیوند دارد و نشان میدهد نگرانی از فقدان و نیاز به حمایت چگونه به هم میرسند.
مبنای نظری
این نظریه نگاه روانشناسی به سوگ را تغییر داد. پیش از آن، سوگ کامل را رها کردن پیوند با کسی که رفته است میدانستند. کلاس و همکارانش نشان دادند بسیاری از آدمها پیوندشان با عزیز ازدسترفته را به شکلی تازه نگه میدارند؛ با یاد او، با ارزشهایی که از او آموختهاند و با گفتوگوی درونی با او. از این نگاه، مرگ رابطه را از بین نمیبرد و شکل آن را تغییر میدهد.
تحلیل کلی نتیجه شما
از دید نظریه پیوندهای ادامهدار، ممکن است پیوند با عزیزان را در خاطرهها و عادتهایتان ماندگار حس کنید و در عین حال فکر نبودنشان در زندگی روزمره دلتنگتان کند. آنچه از آنها یاد گرفتهاید، بخشی از زندگی خودتان شده است. اشتیاق به شنیدن حرفهایشان و داشتن تجربههای تازه با آنها، فکر ادامه دادن زندگی بدون حضورشان را برایتان دشوار میکند.
شما بخشی از نزدیکی به عزیزانتان را در کارهای کوچکی حس میکنید که از آنها آموختهاید. وقتی عادتی مثل باحوصله گوش دادن را در رفتار خودتان میبینید، کسی را به یاد میآورید که این شیوه را از او یاد گرفتهاید. فکر روزی که او نباشد، دلتنگی برای صدایش را پیش میآورد و همین عادت، نشانی از اثر او در شیوه زندگی شما باقی میگذارد.
نکته تازه این نظریه این است که پژوهشها نشان دادهاند پیوندی که ادامه پیدا میکند، در خانوادهها و فرهنگهای گوناگون شکلهای متفاوتی دارد. داستانهایی که درباره یک عزیز تعریف میشوند و عادتهایی که از او میماند، از این شکلها هستند. برای شما هم فکر نبودن یک عزیز در کنار رد خاص او در زندگیتان قرار میگیرد و این رد از تجربههای مشترک خودتان با او شکل میگیرد.
چرخه اضطراب مرگ
هر بار که چیزی فکر مرگ را پیش میآورد، مسیری در ذهن طی میشود. یادآوری از راه میرسد، ذهن برداشت میکند که چه چیزی در خطر است و چقدر میشود با آن کنار آمد، احساسی بیدار میشود، واکنشی نشان داده میشود و آنچه بعد از آن میماند یادآور بعدی را شکل میدهد. در این بخش، چرخهای که با نتیجه شما احتمالاً بیشتر جریان دارد مرحله به مرحله ترسیم شده است.
این بخش بر پایه مدل ارزیابی شناختی استرس ساخته شده است و الگوی چرخه از نمره کل شما برداشت میشود.
لازاروس و فولکمن (۱۹۸۴) نشان دادند آنچه یک موقعیت را ناراحتکننده میکند، بیش از خود موقعیت، برداشتی است که ذهن از آن دارد. ذهن تقریباً همزمان میپرسد چه چیزی در خطر است و آیا توان کنار آمدن با آن را دارد. پاسخ این دو پرسش احساس و واکنش را شکل میدهد و آنچه بعد از هر دور میماند، برداشت دور بعد را میسازد. این مسیر برای همه یکی است و آنچه فرق میکند، سویی است که چرخه هر کس در این مرحلهها میگیرد. چرخه هر کس به یکی از سه الگوی زیر نزدیکتر است.
یادآور مرگ دیده میشود، اما بیشتر بخشی از زندگی برداشت میشود تا تهدیدی پیش رو. احساس توان کنار آمدن، اندوه یا دلشوره را کوتاه نگه میدارد و واکنش به سوی ادامه روز یا نزدیکی با عزیزان میرود. هر دور این چرخه، یادآور بعدی را سبکتر میکند.
همان فکر گاهی آرام از ذهن میگذرد و گاهی سنگین میماند. اینکه چرخه به کدام سو برود، بیشتر به نوع یادآور بستگی دارد؛ به اینکه به مرگ خود شما مربوط است یا به عزیزانتان و چقدر نزدیک و ملموس است.
یادآور مرگ زود تهدیدی برای خود یا عزیزان برداشت میشود و پیش از آنکه توان کنار آمدن دیده شود، دلشوره بالا میگیرد. واکنشی مثل تماس با یک عزیز برای اطمینان، آرامش کوتاهی میآورد و یادآور بعدی همین مسیر را آسانتر طی میکند.
نمودار زیر چرخهای را نشان میدهد که با نتیجه شما احتمالاً بیشتر جریان دارد. نقطهای که با رنگ زرد مشخص شده، جایی است که چرخه بیش از هر جا تغییرپذیر است.
در چرخه دوسویه شما، احتمالاً نوع یادآور تعیین میکند که ناراحتی کوتاه بماند یا بیشتر همراهتان باشد. فکر از دست دادن عزیزانتان برایتان سنگین است و موقعیتی ملموس میتواند پایان زندگی خودتان را هم نگرانکننده کند. گاهی با تغییر شرایط، ترس کمتر میشود و فرصتی برای آسودگی پیدا میکنید.
ابتدا یک نمونه را کامل میخوانید؛ هر بخش آن با شماره و خطچین مشخص شده است. سپس هر بخش جداگانه باز میشود تا ببینید چرخه در آن مرحله چطور کار میکند.
۱در میانه پروازی طولانی، وقتی کنار همراهتان نشستهاید، هواپیما چند بار پشت سر هم تکان میخورد. ۲بهجای اینکه تکانها را بخشی گذرا از سفر ببینید، این بار به احتمال پایان یافتن زندگیتان فکر میکنید. ۳کنترل پرواز را در اختیار ندارید، اما حضور همسفرتان را تکیهگاهی برای گذراندن این دقایق میدانید. ۴دلشوره میگیرید و دلتان میخواهد این دقایق زودتر بگذرند، هرچند بودن کنار همراهتان کمی دلگرمتان میکند. ۵دست همراهتان را میگیرید و روی صندلی، برای مدتی نفسهایتان را یکییکی میشمارید. ۶با کمتر شدن تکانها، کمی آسوده میشوید و حس میکنید از پس آن لحظههای نگرانکننده برآمدهاید.
در ادامه، هر بخش از این نمونه جداگانه باز میشود و بررسی میکنیم.
نقطه دوراهی شما میان «یادآور» و «برداشت» قرار دارد. همان حرکت هواپیما، بسته به معنایی که پیدا میکند، برایتان اتفاقی گذرا یا نشانه خطری شخصی میشود. این فاصله جای تغییر دارد، چون نتیجهگیری درباره آینده تازه شکل میگیرد و هر کدام از این دو معنا، احساس متفاوتی را همراه میآورد.
آنچه در خطر میبینید، فرصت انجام کارهایی است که برای آینده در نظر دارید. در ذهنتان، تکانها از اتفاقی موقت به نشانه ناتمام ماندن برنامهها تبدیل میشوند و نگرانی را پررنگ میکنند. پس از این برداشت، توجهتان به اختیار و پشتوانهای برمیگردد که برای کنار آمدن با وضعیت دارید.
توان کنار آمدنتان در این لحظه با میزان تسلط بر اتفاقها فرق دارد. هدایت هواپیما به عهده شما نیست، اما بودن با فردی آشنا، حس حمایت را پررنگ میکند. با چنین پشتوانهای، در کنار نگرانی از شرایط، اندکی اطمینان به توان گذراندن این دقایق پیدا میکنید.
احساستان میان بیقراری و دلگرمی جابهجا میشود. ادامه تکانها انتظار را دشوار میکند، اما حضور فردی آشنا از حس تنها ماندن در برابر خطر کم میکند. این بار ناراحتی بیشتر میماند و میل پیدا میکنید با کسی که کنارتان نشسته است ارتباط نزدیکتری داشته باشید.
واکنشتان به سوی ارتباط با یک آشنا و توجه به آنچه اکنون حس میکنید میرود. گرفتن دست او، همراهی را ملموستر میکند و شمردن نفسها، توجه پراکنده را روی کاری مشخص نگه میدارد. در کنار گذشت زمان و تغییر حرکت هواپیما، این تجربه هم در کمتر شدن فشار نقش دارد.
پس از فروکش کردن بیقراری، اعتماد بیشتری به توان گذراندن لحظههای دشوار پیدا میکنید. ادامه سفر همچنان تا حدی نامعلوم است، ولی حالتان نسبت به شروع ماجرا تغییر کرده است. از این تجربه، هم حساسیت به تکانها باقی میماند و هم خاطره اینکه با وجود ترس، سبکتر شدهاید.
هنگام تکان مشابهی در سفری دیگر، آنچه از این پرواز به یاد دارید، بر معنایی که به آن میدهید اثر میگذارد. خاطره بیقراری خطر را برجستهتر میکند؛ یاد سبکتر شدن، جا برای برداشتی آرامتر باز میگذارد.
در این پرواز، تکان هواپیما را خطری برای ادامه زندگی میبینید و احتمال ناتمام ماندن برنامهها نگرانتان میکند. کنترل کمی بر شرایط دارید، اما حضور همسفرتان به شما دلگرمی میدهد و دستش را میگیرید. شمردن نفسها و کمتر شدن حرکتها، فرصتی برای سبک شدن فراهم میکنند و تجربه تحمل آن دقایق در یادتان میماند.
جهت این چرخه با میزان نزدیکی رویداد و معنایی که برایتان پیدا میکند تغییر میکند. وقتی خطری شخصی پررنگ میشود، ناراحتی بیشتر میماند؛ روشنتر شدن وضعیت و به یاد ماندن حمایت، راه آسودگی را باز میکنند. تجربه کم شدن بیقراری هم کنار خاطره آغاز آن باقی میماند، بنابراین یادآور بعدی امکان هر دو برداشت را پیش رویتان میگذارد.
بافت زندگی: اضطراب مرگ در زندگی روزمره
در این بخش، جای فکر مرگ در زندگی شخصی شما تحلیل میشود، در آرزوها و گذر زمان، در سلامت، در پیوند با عزیزان و در همراهی با آنها در روزهای سخت. یافتههای پژوهشی درباره اضطراب مرگ در زندگی روزمره، از جمله مرور نیمایر، ویتکوفسکی و موزر (۲۰۰۴) بر پژوهشهای نگرش به مرگ، تحلیل مفهومی لتو و استاین (۲۰۰۹) درباره اضطراب مرگ و پژوهش راساک و همکاران (۲۰۰۷) درباره اضطراب مرگ در سالهای گوناگون زندگی، با الگوی تحلیل پدیدارشناختی تفسیری در چهار تم اصلی و دوازده تم فرعی سامان داده شدهاند. هر تم اصلی کنار یکی از ابعاد بخش «ابعاد اضطراب مرگ» قرار دارد و تمهای فرعی آن بر اساس نمره شما در همان بعد تحلیل شدهاند.
تحلیل پدیدارشناختی تفسیری بر معنای تجربهها تمرکز دارد و میپرسد فکر مرگ در زندگی روزمره چه شکلی پیدا میکند و چه معنایی برای آدم دارد. تمهای این بخش در پنج مرحله زیر شکل گرفتهاند.
حلقه درونی نقشه چهار تم اصلی را نشان میدهد و حلقه بیرونی دوازده تم فرعی زندگی را نمایش میدهد. پررنگی هر تم فرعی اندازه ناراحتی شما را در بعد مرتبط با همان تم نشان میدهد.
در ادامه، هر یک از دوازده تم زندگی بر اساس نمره شما در بعد مرتبط تحلیل شده است. این تحلیلها برآوردی از جای احتمالی این ناراحتی در زندگی شخصیاند و درباره سلامت، رابطهها یا زندگی شما داوری نمیکنند.
مسیر رشد
در این بخش، مسیر رشدی متناسب با سطح شما بر پایه «مدل انعطافپذیری روانی» پیشنهاد میشود. این مسیر چهار گام دارد که هر کدام یکی از راههای کنار آمدن با فکر مرگ و فقدان را تمرین میکند و برای هر گام یک تمرین مشخص آمده است.
بسته به سطح اضطراب مرگ، مسیر رشد در یکی از سه مرحله زیر قرار میگیرد. اندازه گامها و نوع پشتیبانی در هر مرحله متفاوت است.
فکر از دست دادن عزیزان و گذر عمر در بعضی موقعیتها برایتان سنگینتر میشود. در مرحله تقویت هدفمند، تمرینهای کوتاه و مشخص کمک میکنند هنگام این ناراحتی به اکنون برگردید و برای کارهای مهم زندگی هم جا باز کنید.
هیز و همکاران (۲۰۰۶) انعطافپذیری روانی را توانایی ماندن در لحظه حال، کنار فکرها و احساسهای دشوار، و پیش رفتن به سوی آنچه برای آدم ارزش دارد توصیف کردهاند. مسیر زیر چهار گام دارد که هر کدام یکی از بخشهای این توانایی را تمرین میکند و برای سطح شما تنظیم شده است. گام کلیدی مسیر شما مشخص شده است.
جا دادن به احساس
فکر از دست دادن عزیزان یا کوتاهی عمر میتواند برایتان غم و دلشوره بیاورد. در این گام تمرین میکنید با خودتان همانقدر همراه باشید که با یک دوست ناراحت همراه میشوید و به احساستان جا بدهید.
در موقعیتهای ناراحتکننده، همراهی با خودتان کمک میکند به احساس جا بدهید و برای تغییر فوری آن به خودتان فشار نیاورید. این همراهی، ادامه دادن کارهای روز را در کنار احساسی که هنوز آرام نشده است، آسانتر میکند.
فاصله گرفتن از فکر
وقتی فکر فقدان یا کوتاهی عمر برایتان سنگین میشود، پیشبینی ذهن درباره آینده ممکن است شبیه خبری قطعی به نظر برسد. در این گام، با نوشتن کوتاه یک نگرانی، بخش مربوط به پیشبینی آینده را در آن مشخص میکنید.
در سطح شما، دیدن یک نگرانی روی کاغذ کمک میکند به واژههای آن توجه کنید و کمی از فشارش فاصله بگیرید. دیدن بخشی که به آینده مربوط است، انتخاب کار بعدی را آسانتر میکند، حتی وقتی هنوز درباره آن آینده مطمئن نیستید.
حضور در اکنون
گام کلیدی مسیر شما همین است. وقتی نگرانی برای عزیزان یا گذر عمر پررنگتر میشود، توجهتان ممکن است به آینده برود. در این گام، با توجه به قدمها و صداهای اطراف، برگشتن به همین لحظه را تمرین میکنید.
در موقعیتهای ناراحتکننده، داشتن راهی کوتاه برای برگشتن به اکنون کمک میکند توجهتان فقط درگیر آینده نماند. با حس کردن قدمها و شنیدن صداهای اطراف، دوباره متوجه محیط میشوید و برای ادامه کارتان نقطه شروع مشخصی دارید.
زندگی با ارزشها
در کنار نگرانی درباره آینده، علاقهها و کارهای ارزشمندتان هم به توجه نیاز دارند. این گام کمک میکند بخشی کوتاه از هفته را صرف کاری کنید که برایتان مهم است و شروع آن را به آرامش کامل وابسته نکنید.
زمان کوتاه این تمرین کمک میکند حتی در موقعیتهای ناراحتکننده هم شروع کردن برایتان شدنی باشد. تکرار آن در هفته، به علاقهای که برایتان مهم است جای مشخصی میدهد و توجهتان را به کاری برمیگرداند که امکان انجامش را دارید.
مسیر رشد شما در مرحله تقویت هدفمند است و گام کلیدی آن حضور در اکنون است. تمرین «قدم زدن با توجه» کمک میکند وقتی نگرانی پررنگتر میشود، با حس قدمها و شنیدن صداها به همین لحظه برگردید و برای ادامه کار روزتان آمادهتر شوید.
سه گام دیگر مسیر شما کمک میکنند با احساستان مهربان باشید، فکر نگرانکننده را با فاصله ببینید و به علاقهای ارزشمند برگردید. در کنار حضور در اکنون، این تمرینها کمک میکنند هنگام ناراحتی هم برای ادامه کارهای مهم زندگی راهی داشته باشید و شروع آنها را به آرامش کامل وابسته نکنید.
راهکارها و پیشنهادها
در این بخش، راهکارهایی کلی برای کنار آمدن با اضطراب مرگ، متناسب با نتیجه شما آمده است و در پایان یک کتاب و دو فیلم پیشنهاد میشود. این راهکارها کنار تمرینهای بخش «مسیر رشد» به کار میآیند.
فکر مرگ و فقدان در بعضی موقعیتها برایتان سنگینتر میشود و در بعضی دیگر آرامتر است. راهکارهای زیر کمک میکنند در همان موقعیتهای سنگینتر هم به آنچه برایتان مهم است برگردید.
در نامهای کوتاه برای خودتان بنویسید چه چیزی در فکر مرگ بیش از همه نگرانتان میکند. شناختن دلیل این نگرانی به شما کمک زیادی میکند.
آگاهی از اینکه زندگی پایانی دارد، میتواند شما را به لحظههای امروز هوشیارتر کند. زنده بودن را ارج بگذارید و قدردان آن باشید.
ببینید ترس از مرگ برای شما بیشتر به کدام بخش برمیگردد، مثل نگرانی برای عزیزان یا کارهای ناتمام، و به همان بخش توجه کنید.
برای زندگی خود و لحظههایی که میگذرانید معنایی پیدا کنید. این کار به زندگیتان عمق بیشتری میدهد و وقتی کیفیت زندگی بالا میرود، کنار آمدن با فکر مرگ هم آسانتر میشود.
به رابطههایی فکر کنید که سرد یا دور شدهاند. اگر کسی برایتان مهم است و منتظرید او قدم اول را بردارد، خودتان پیشقدم شوید و از احساستان با او حرف بزنید.
فهرستی از هدفهایتان بنویسید، آنها را اولویتبندی کنید و برای رسیدن به هر کدام قدم بردارید.
رابطههای صمیمی و پایدار بسازید. این رابطهها شما را از «من» به «ما» میرسانند و به آرامتر شدن اضطراب مرگ کمک زیادی میکنند.
از زمان حال بیشتر بهره ببرید. استفاده از فرصتها و موقعیتهایی که همین حالا در اختیار دارید، فکر مرگ را کمرنگتر میکند.
بعضی فیلسوفان، از جمله اپیکور، کوشیدهاند با استدلال نشان دهند ترس از مرگ را میشود کم کرد. خواندن دیدگاههای گوناگون درباره مرگ، از فلسفه تا ادبیات، میتواند نگاه تازهای به این ترس به شما بدهد.
در این بخش یک کتاب و دو فیلم معرفی میشود که هر کدام از زاویهای به مرگ و قدر دانستن زندگی میپردازند.

اروین یالوم، رواندرمانگر، در این کتاب با تکیه بر سالها کار با مراجعانش و تجربههایی از زندگی خودش نشان میدهد چطور میشود با ترس از مرگ روبهرو شد. او این ترس را راهی برای قدر دانستن زندگی و پرمعناتر کردن آن میبیند.

این فیلم در فضایی واقعی و ملموس و با شوخیهایی گاهوبیگاه به مرگ، یکی از عمیقترین پدیدههای زندگی انسان، میپردازد. دوستان جهان برای آخرین تولد او دور هم جمع میشوند و بیننده همراه آنها میبیند که پذیرفتن مرگ بهعنوان آخرین مرحله، چطور آدم را با زندگی و همه سختیها و تلخیهایش آشتی میدهد.

داستان فیلم با شکایت آنای یازدهساله از پدر و مادرش آغاز میشود که از او میخواهند کلیهاش را به خواهر بزرگترش، کیت، اهدا کند که سرطان خون دارد. آنا از همان ابتدا برای کمک به درمان خواهرش به دنیا آمده است و شکایت او جریانی را آغاز میکند که خانواده را پس از سالها مقاومت در برابر مرگ کیت، کمکم به پذیرفتن آن و همراهی با او میرساند.
فهرست بخشها
- بخش ۱: نمره کل شما
- بخش ۲: ابعاد اضطراب مرگ
- بخش ۳: تحلیلهای نظری پیشرفته
- بخش ۴: چرخه اضطراب مرگ پیشرفته
- بخش ۵: بافت زندگی پیشرفته
- بخش ۶: مسیر رشد پیشرفته
- بخش ۷: راهکارها و پیشنهادها پیشرفته