پرسشنامه سواد سلامت منتظری (HELIA)

سواد سلامت چیست؟

سواد سلامت یعنی توانایی پیدا کردن اطلاعات پایه‌ی سلامت، فهمیدن و سنجیدن آن و به‌کاربستنش در تصمیم‌های روزمره. موضوع، دانستن پاسخ چند سؤال پزشکی نیست. فهم برچسب دارو، تشخیص درستی یک توصیه در رسانه و دانستن اینکه هنگام بیماری کجا باید رفت، نمونه‌هایی از سواد سلامت بزرگسالان‌اند.

در HELIA، سواد سلامت عمومی از مهارت خواندن تا رفتارهای سلامت را دربرمی‌گیرد و بر برداشت فرد از توانایی خودش تکیه دارد. این تعریف در پژوهش‌های آموزش بهداشت، ارتقای سلامت و سلامت همگانی کاربرد مستقیم دارد.

معرفی پرسشنامه سواد سلامت منتظری (HELIA)

پرسشنامه سواد سلامت منتظری همان «ابزار سنجش سواد سلامت جمعیت شهری ایران» است که با نام HELIA شناخته می‌شود. نام انگلیسی آن Health Literacy for Iranian Adults است. علی منتظری، محمود طاووسی، فاطمه رخشانی و همکاران در پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی آن را برای بزرگسالان ۱۸ تا ۶۵ سال ساختند. گزارش فارسی ابزار در سال ۱۳۹۳ در فصلنامه‌ی پایش و مقاله‌ی انگلیسی آن در سال ۲۰۲۰ در BMC Public Health منتشر شد.

فرم نهایی ۳۳ گویه در پنج بعد دارد. گروه کارشناسی برای رسیدن به آن بیش از ۴۰۰ عبارت گرد آورد و ۶۶ گویه را برگزید. ۱۵ متخصص روایی محتوا را بررسی کردند و با حذف ۱۹ گویه، ۴۷ گویه ماند؛ ۱۰ شهروند هم روایی صوری را سنجیدند. تحلیل عاملی (روشی برای یافتن ساختار پنهان پاسخ‌ها) روی ۳۲۳ بزرگسال ساکن ۲۲ منطقه‌ی تهران، ۳۳ گویه را نگه داشت.

گویه‌ها از سه موضوع اصلی سلامت همگانی آمده‌اند: بیماری‌های قلبی و تغذیه، سرطان‌ها و حوادث. متن آن‌ها طوری انتخاب شد که افراد با تحصیلات کم یا زیاد بتوانند پاسخ دهند.

دقیقاً چه چیزی دریافت می‌کنید؟

• مقدمه و شناسنامه — تعریف HELIA، پیشینه‌ی ساخت و یادداشت اجازه‌ی استفاده با استناد به مقاله.
• راهنمای اجرا — شیوه‌ی اجرای فردی، گروهی یا مصاحبه‌ای برای افراد کم‌سواد.
• فرم اصلی سازندگان — نامه‌ی آغازین، مشخصات پاسخگویان و ۳۳ گویه در پنج جدول آماده‌ی چاپ، به همان ترتیب پیوست مقاله‌ی پایش.
• کلید ابعاد و راهنمای نمره‌گذاری — ارتباط گویه‌ها با پنج بعد و دستور رسمی محاسبه‌ی نمره‌ها.
• ابزارهای محاسبه — جدول تبدیل سریع، برگه‌ی نمره‌گذاری و قواعد مربوط به پاسخ‌های بی‌جواب.
• مثال حل‌شده — محاسبه‌ی گام‌به‌گام یک پاسخ‌دهنده‌ی فرضی و توضیح تفاوت نمره‌ی کل با میانگین ابعاد.
• راهنمای تفسیر — چهار سطح سازندگان، گروه‌بندی سواد سلامت و نمره‌های مرجع مطالعه‌ی ملی.
• تعریف‌ها و شواهد — تعریف مفهومی و تعریف عملیاتی، همراه جدول روایی و پایایی چهار پژوهش.
• شیوه‌ی استناد و فرم انگلیسی — ارجاع APA ویرایش هفتم با پیوند DOI، فهرست منابع و متن انگلیسی ۳۳ گویه از سازندگان.
• مقاله‌ی کامل سال ۲۰۲۰ — گزارش انگلیسی ساخت و اعتباریابی HELIA در BMC Public Health، در فایلی جدا.

روی‌هم ۳ فایل تحویل می‌گیرید: دفترچه‌ی ۱۳ صفحه‌ای در Word قابل ویرایش و PDF، به‌اضافه‌ی مقاله‌ی کامل سال ۲۰۲۰ در PDF.

پنج بعد پرسشنامه سواد سلامت HELIA

نسخه‌ی ۳۳ سوالی HELIA مهارت‌هایی را می‌پرسد که پاسخ‌دهنده در خودش می‌بیند، نه میزان دانش پزشکی او را. هر بعد بخش متفاوتی از کار با اطلاعات سلامت را پوشش می‌دهد:

• خواندن — خواندن بروشور سلامت، دستور کتبی پزشک، فرم پزشکی و برگه‌ی آمادگی آزمایش.
• دسترسی — یافتن اطلاعات درباره‌ی تغذیه، سلامت روان، بیماری‌ها، فشارخون و سیگار.
• فهم و درک — فهم توصیه‌ها، توضیح پزشک، تابلوها، برچسب دارو و سود و زیان درمان.
• ارزیابی — سنجیدن اطلاعات اینترنت، تلویزیون، رادیو و دوستان پیش از استفاده یا انتقال آن.
• تصمیم‌گیری و رفتار — به‌کارگیری اطلاعات در مصرف دارو، غربالگری، معاینه، خرید غذا و رفتارهای ایمنی.

کنار هم، این ابعاد مسیر دسترسی تا ارزیابی اطلاعات سلامت و عمل به آن را نشان می‌دهند. پاسخ‌ها پنج‌گزینه‌ای هستند؛ بخش خواندن از «کاملاً آسان است» تا «کاملاً سخت است» و سایر بخش‌ها از «همیشه» تا «به هیچ وجه» یا «هیچ وقت» پیش می‌روند. پاسخ‌دهنده می‌تواند فرم را خودش تکمیل کند یا مصاحبه‌گر گویه‌ها را برای او بخواند.

نمره‌گذاری پرسشنامه سواد سلامت از ۰ تا ۱۰۰

برای هر بعد و کل HELIA نمره‌ای در مقیاس ۰ تا ۱۰۰ گزارش می‌شود و نمره‌ی بالاتر، سواد سلامت بیشتر را نشان می‌دهد. مسیر کار در دفترچه مشخص است:

1. پاسخ‌ها را با کلید پنج بعد مرتب می‌کنید و برای پاسخ‌های بی‌جواب، قاعده‌ای را که دفترچه توضیح داده به کار می‌برید.
2. نمره‌ی خام هر بعد و کل را با جدول تبدیل یا برگه‌ی نمره‌گذاری به ۰ تا ۱۰۰ می‌برید؛ مثال حل‌شده نشان می‌دهد چرا نمره‌ی کل میانگین پنج بعد نیست.
3. نمره را در یکی از سطح‌های ناکافی، نه‌چندان کافی، کافی یا عالی قرار می‌دهید و آن را در گروه سواد سلامت محدود یا مطلوب گزارش می‌کنید.

سازندگان این چهار سطح را از پیمایش اروپایی سواد سلامت اقتباس کرده‌اند و مرز هر سطح در راهنمای آن‌ها ثابت است. HELIA ابزار پژوهشی است و تشخیص بالینی نمی‌دهد. برای مقایسه‌ی نمونه‌ی پایان‌نامه با جمعیت شهری ایران، دفترچه نمره‌های مرجع مطالعه‌ی ملی را به تفکیک بعد، جنسیت و تحصیلات آورده است.

روایی و پایایی پرسشنامه سواد سلامت

در مطالعه‌ی ساخت، روایی محتوا با ۱۵ متخصص و روایی صوری با ۱۰ شهروند بررسی شد. آلفای کرونباخ، که هماهنگی گویه‌ها را نشان می‌دهد، برای پنج بعد ۰٫۷۲ تا ۰٫۸۹ و برای کل ابزار ۰٫۹۳ بود. بازآزمایی یعنی همان افراد پس از مدتی دوباره پاسخ دهند تا ثبات نمره روشن شود؛ ضریب یک‌هفته‌ای ۳۰ بزرگسال ۰٫۸۴ بود.

این شواهد روان‌سنجی به شما کمک می‌کنند روش اعتباریابی HELIA و انتخاب آن برای جامعه‌ی پژوهش را در پروپوزال یا پایان‌نامه مستند کنید.

تفاوت HELIA با eHEALS و ابزارهای بالینی

HELIA سواد سلامت عمومی را با ۳۳ گویه و پنج بعد در جمعیت بزرگسال می‌سنجد. در مقابل، پرسشنامه سواد سلامت الکترونیک (eHEALS) بر مهارت یافتن و استفاده از اطلاعات سلامت آنلاین تمرکز دارد. ابزارهای بالینی TOFHLA و REALM نیز خواندن یا شناخت واژه‌های پزشکی را در محیط درمانی می‌آزمایند.

اگر موضوع پژوهش شما استفاده از منابع اینترنتی است، eHEALS با سؤال پژوهش هماهنگ‌تر است. اگر می‌خواهید هر پنج مهارت را در مراجعان مراکز سلامت، بیماران، کارکنان یا دانشجویان بسنجید، HELIA انتخاب مناسب‌تری است.