پرسشنامه ارزیابی ناتوانی سازمان جهانی بهداشت (WHODAS 2.0)

معرفی پرسشنامه ارزیابی ناتوانی (WHODAS 2.0)

پرسشنامه ارزیابی ناتوانی ابزاری خودگزارشی برای سنجش ناتوانی است که دشواری فرد را در کارکرد روزمره و مشارکت اجتماعی طی ۳۰ روز گذشته می‌سنجد. WHODAS 2.0 محدودیت فعالیت ناشی از بیماری، آسیب، مشکل روانی یا مصرف الکل و مواد را اندازه می‌گیرد. این ابزار تشخیص پزشکی یا روان‌پزشکی نمی‌دهد.

سازمان جهانی بهداشت این ابزار را بر پایه‌ی «طبقه‌بندی بین‌المللی کارکرد، ناتوانی و سلامت» یا ICF ساخت. سؤال‌ها با بخش فعالیت و مشارکت ICF هماهنگ‌اند و برای بزرگسالان ۱۸ سال به بالا به کار می‌روند: در بیماری مزمن، ناتوانی جسمی و ناتوانی روانی، در پژوهش‌های سلامت روان و در توانبخشی.

این ابزار را با پرسشنامه کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت (WHOQOL-BREF) اشتباه نکنید؛ آن پرسشنامه رضایت از جنبه‌های زندگی را می‌پرسد و WHODAS دشواری انجام کارها را. نام‌های فهرست ارزیابی ناتوانی، برنامه‌ی ارزیابی ناتوانی و World Health Organization Disability Assessment Schedule نیز به همین ابزار اشاره دارند.

دقیقاً چه چیزی دریافت می‌کنید؟

• مقدمه و جدول معرفی — سازه، گروه سنی و تفاوت WHODAS 2.0 با سنجش کیفیت زندگی را روشن می‌کند.
• حوزه‌ها و راهنمای اجرا — نسخه‌ها، زمان پاسخ‌گویی و تعریف مفهومی و تعریف عملیاتی را توضیح می‌دهد.
• فرم چاپی ۳۶ سؤالی — همراه گزینه‌های پاسخ و ستون ثبت نمره برای درمانگر یا پژوهشگر.
• فرم چاپی ۱۲ سؤالی — نسخه‌ی کوتاه سازمان جهانی بهداشت برای به‌دست‌آوردن نمره‌ی کلی.
• راهنمای نمره‌گذاری — روش ساده، حالت ۳۲ سؤالی، پاسخ‌های خالی، دو شماره‌گذاری و روش پیچیده را پوشش می‌دهد.
• جدول و برگه‌ی نمره — دامنه‌ی هر حوزه را نشان می‌دهد و برای ثبت نتیجه‌ی هر اجرا جای خالی دارد.
• راهنمای تفسیر — برچسب‌های پاسخ، نیم‌رخ حوزه‌ها، سنجش تغییر و یک مثال محاسبه‌شده را نشان می‌دهد.
• شواهد روایی و پایایی — نتایج پژوهش اصلی و مطالعات رجزی اصفهانی، ظهیرالدین، صالحی و شاهدی‌فر را کنار هم می‌آورد.
• متن پایان‌نامه و منابع — پاراگراف آماده‌ی ابزار پژوهش، شیوهٔ استناد APA ویرایش هفتم، منابع و فرم انگلیسی را در بر دارد.
• مقاله‌ی انگلیسی شاهدی‌فر — متن کامل پژوهش سال ۲۰۲۲ درباره‌ی فرم فارسی ۱۲ سؤالی در آسیب‌دیدگان تصادف.

روی‌هم ۳ فایل تحویل می‌گیرید: دفترچه‌ی قابل ویرایش Word، همان دفترچه در PDF با ۱۴ صفحه و مقاله‌ی انگلیسی شاهدی‌فر و همکاران در PDF.

ساختار پرسشنامه ارزیابی ناتوانی

WHODAS کارکرد را در شش حوزه مرتب می‌کند و دو فرم ۳۶ و ۱۲ سؤالی دارد. هر دو فرم دشواری ناشی از وضعیت سلامت را در ۳۰ روز گذشته می‌پرسند، اما خروجی یکسانی ندارند. اگر برای پایان‌نامه یا پیگیری بالینی نیم‌رخ حوزه‌ها را لازم دارید، فرم ۳۶ سؤالی را انتخاب کنید.

شش حوزه‌ی پرسشنامه ارزیابی ناتوانی

شش حوزه نشان می‌دهند مشکل سلامت در کدام بخش زندگی فرد بیشتر اثر گذاشته است. نمره‌ی کلی به‌تنهایی جای دشواری را نشان نمی‌دهد. این تفکیک به کار مقایسه‌ی گروه‌ها، بررسی پیامد درمان و دیدن تغییر پس از توانبخشی می‌آید.

• درک کردن و ارتباط — کارکردهای ذهنی و ارتباط با دیگران، از جمله تمرکز، را بررسی می‌کند.
• جابه‌جا شدن — توان تغییر وضعیت بدن و حرکت در خانه یا بیرون را می‌سنجد.
• مراقبت شخصی — میزان استقلال فرد در رسیدگی به نیازهای شخصی را نشان می‌دهد.
• کنار آمدن با مردم — دشواری ارتباط و حفظ رابطه با افراد آشنا یا ناآشنا را بررسی می‌کند.
• فعالیت‌های زندگی — مسئولیت‌های خانه و وظایف مربوط به کار یا تحصیل را در بر می‌گیرد.
• مشارکت در جامعه — حضور اجتماعی، موانع محیطی و اثر وضعیت سلامت بر فرد و خانواده را می‌سنجد.

فردی که نه کار می‌کند و نه درس می‌خواند، چهار سؤال کار یا تحصیل را پاسخ نمی‌دهد و فرم او با ۳۲ سؤال بررسی می‌شود.

فرم ۳۶ سؤالی و فرم کوتاه ۱۲ سؤالی

فرم خودگزارشی ۳۶ سؤالی را انجمن روان‌پزشکی آمریکا همراه ویرایش پنجم راهنمای تشخیصی خود منتشر کرده است. این فرم یک نمره‌ی کلی و شش نمره‌ی حوزه می‌دهد و پاسخ‌ها از «هیچ» تا «خیلی شدید یا نمی‌توانم انجام دهم» پیش می‌روند. اجرای مصاحبه‌ای آن به‌طور میانگین حدود ۲۰ دقیقه طول می‌کشد.

فرم کوتاه، دو سؤال از هر حوزه می‌گیرد و ۸۱ درصد تغییرات فرم کامل را توضیح می‌دهد، اما خروجی آن فقط نمره‌ی کلی است. اجرای مصاحبه‌ای این فرم حدود ۵ دقیقه است. هر دو فرم در دفترچه آماده‌ی چاپ‌اند و شماره‌های متناظر فرم کوتاه نیز در خود فایل مشخص شده‌اند.

نمره‌گذاری پرسشنامه ارزیابی ناتوانی

در شماره‌گذاری APA هر پاسخ ۱ تا ۵ امتیاز دارد و نمره‌ی فرم کامل بین ۳۶ تا ۱۸۰ است. نمره‌ی بالاتر دشواری بیشتر را نشان می‌دهد و سؤال معکوس وجود ندارد. دفترچه روش ساده و میانگین حوزه‌ها را توضیح می‌دهد. حالت ۳۲ سؤالی و سؤال‌های بی‌پاسخ هم هرکدام بخش جداگانه دارند.

الگوهای جدید سازمان جهانی بهداشت پاسخ‌ها را از ۰ تا ۴ شماره‌گذاری می‌کنند. دفترچه نشان می‌دهد این دو شماره‌گذاری چه فرقی دارند تا در یک پژوهش قاطی نشوند. روش پیچیده بر نظریه‌ی پاسخ به سؤال استوار است و نمره‌ای از ۰ تا ۱۰۰ می‌دهد؛ محاسبه‌ی آن به الگوریتم سازمان جهانی بهداشت نیاز دارد. مثال محاسبه‌شده‌ی فایل نشان می‌دهد چگونه نیم‌رخ حوزه‌ها را بخوانید و اجرای دوباره را برای پیگیری تغییر مقایسه کنید.

پژوهش‌های فارسی پرسشنامه ارزیابی ناتوانی

آلفای کرونباخ ۰٫۹۴، که هماهنگی سؤال‌ها را نشان می‌دهد، در دو مطالعه‌ی فارسی برای نمره‌ی کل گزارش شده است. بازآزمایی یعنی همان افراد دوباره پاسخ می‌دهند تا ثبات نمره‌ها بررسی شود. تحلیل عاملی (روشی برای دیدن این‌که سؤال‌ها چند گروه می‌سازند) در مطالعه‌های فارسی به شش یا هفت عامل رسیده است. اگر نمونه‌ی شما بیماران روان‌پزشکی‌اند، جدول زیر نشان می‌دهد به کدام پژوهش استناد کنید.

در پژوهش اصلی اوستون، آلفای حوزه‌ها از ۰٫۷۹ تا ۰٫۹۸ و بازآزمایی کل ۰٫۹۸ بود. ساختار یک عامل کلی ناتوانی و شش حوزه در فرهنگ‌های مختلف پایدار ماند. روایی هم‌زمان نیز با پرسشنامه کیفیت زندگی مرتبط با سلامتی (SF-36) و چند سنجه‌ی کارکرد و کیفیت زندگی بررسی شد؛ بیشتر همبستگی‌ها بین ۰٫۴۵ تا ۰٫۶۵ و منفی بودند.

ترجمه‌ی مقابله‌شده با متن انگلیسی

متن فارسی دفترچه همان ترجمه‌ی رایج فرم انجمن روان‌پزشکی آمریکا در ایران است که سؤال‌به‌سؤال با متن انگلیسی مقابله شده است. در نسخه‌های فارسیِ در گردش، یک سؤال حوزه‌ی کنار آمدن درباره‌ی افرادی است که «می‌شناسید»، در حالی که متن اصلی از افرادی می‌پرسد که نمی‌شناسید. سؤال مربوط به وقتِ صرف‌شده هم با گزینه‌های عمومی چاپ شده، نه با گزینه‌های ویژه‌ی خودش.

در همان نسخه‌ها واژه‌ی «مهم» از یک سؤال کار افتاده و یک سؤال جابه‌جا شدن «گردش کردن» ترجمه شده است. دفترچه هر چهار مورد را مطابق متن اصلی آورده تا داده‌های شما با فرم سازمان جهانی بهداشت مقایسه‌پذیر بماند. فرم انگلیسی اصلی هم در پایان دفترچه آمده تا خودتان ترجمه را با اصل مقایسه کنید.