پرسشنامه هیجان ابرازشده خانواده ویدمان (FQ)

هیجان ابرازشده چیست؟

هیجان ابرازشده به نگرشی گفته می‌شود که اعضای خانواده به عضو مبتلا به بیماری روان‌پزشکی نشان می‌دهند: انتقاد و خصومت، یا نگرانی و درگیری عاطفی بیش از اندازه. منظور ابراز عادی احساسات در خانه نیست. پژوهش‌های کمبرول درباره‌ی اسکیزوفرنی نشان دادند که سطح هیجان ابرازشده در خانواده یکی از قوی‌ترین پیش‌بین‌های عود بیماری است، و پرسشنامه هیجان ابرازشده برای سنجیدن همین نگرش ساخته شده است.

معرفی پرسشنامه هیجان ابرازشده خانواده ویدمان (FQ)

پرسشنامه هیجان ابرازشده را گئورگ ویدمان، اولیور رایکی، الیاس فاینشتاین و کورت هالوگ در آلمان ساختند و در سال ۲۰۰۲ در Psychiatry Research معرفی کردند. نام اصلی آن Family Questionnaire است.

این پرسشنامه خانواده ۲۰ گویه دارد و هر گویه با یکی از چهار گزینه‌ی هرگز، بندرت، غالباً و همیشه پاسخ داده می‌شود. نخستین گروه هدف آن نزدیکان افراد مبتلا به اسکیزوفرنی بودند. پاسخ‌دهنده عضو خانواده یا مراقب است و خود بیمار این فرم را پر نمی‌کند.

FQ جایگزین خودگزارشیِ مصاحبه‌ی طولانی خانوادگی کمبرول (CFI) است و اجرای آن به آموزش مصاحبه‌گری نیاز ندارد. پژوهشگران بعدها آن را در خانواده‌های درگیر اختلال دوقطبی، نخستین دوره‌ی روان‌پریشی و اختلالات خوردن نیز به کار بردند.

دقیقاً چه چیزی دریافت می‌کنید؟

• معرفی و راهنمای اجرا — کاربردهای FQ، دستور پاسخ‌دادن و کادر ثبت نسبت با بیمار، سن و تاریخ را در بر دارد.
• فرم ۲۰ گویه — متن فارسی پرسشنامه خانواده در جدول آماده‌ی چاپ، با چهار ستون برای علامت‌زدن پاسخ.
• کلید و راهنمای نمره‌گذاری — مراحل محاسبه‌ی دو خرده‌مقیاس و قاعده‌ی برخورد با پاسخ‌های جاافتاده را توضیح می‌دهد.
• راهنمای تفسیر — قاعده‌ی طبقه‌بندی هیجان ابرازشده، میانگین و انحراف معیار نمونه‌ی مرجع و یک مثال حل‌شده را دارد.
• راهنمای SPSS و تعریف‌ها — ورود و تحلیل داده‌ها را به‌صورت نوشتاری توضیح می‌دهد و تعریف مفهومی و تعریف عملیاتی هیجان ابرازشده را می‌آورد.
• شواهد روایی و پایایی — نتایج پژوهش اصلی و جدول چهار پژوهش، همراه یادداشتی درباره‌ی متن فارسی گویه‌ها.
• شیوه‌ی استناد و منابع — ارجاع آماده به مقاله‌ی ویدمان و همکاران به شیوه‌ی APA ویرایش هفتم، و منابع با DOI.
• پیوست متن انگلیسی — گویه‌های اصلی FQ را برای مقایسه با متن فارسی در دسترس می‌گذارد.

روی‌هم ۲ فایل تحویل می‌گیرید: دفترچه‌ی ۷ صفحه‌ای پرسشنامه، یک بار در Word و یک بار در PDF.

دو بُعد پرسشنامه هیجان ابرازشده

دو خرده‌مقیاس FQ جنبه‌های متفاوت رابطه‌ی نزدیکان با بیمار را نشان می‌دهند، چون انتقاد از رفتار او با نگرانی و ازخودگذشتگی افراطی یکسان نیست. بالابودن یکی، لزوماً به معنای بالابودن دیگری نیست.

• نظرات انتقادی — خشم، آزردگی و انتقاد از بیمار را در بر می‌گیرد؛ اصرار به تغییر رفتار او و احساس قدردانی‌نشدن نیز در همین بُعد جای دارند.
• درگیری عاطفی شدید — نگرانی مداوم، کنارگذاشتن نیازهای خود و حمایت افراطی را می‌سنجد؛ بی‌خوابی، ازخودگذشتگی و غفلت از خود هم به این بُعد مربوط‌اند.

اگر اثر آموزش روانی خانواده را بررسی می‌کنید، گزارش جداگانه‌ی این دو بُعد نشان می‌دهد تغییر در انتقاد رخ داده یا در نگرانی افراطی. نمره‌ی بالای درگیری عاطفی شدید هم به معنای محبت بیشتر نیست؛ از فداکاری و نگرانی‌ای خبر می‌دهد که می‌تواند بر مراقب و بیمار سنگینی کند.

نمره‌گذاری و تفسیر FQ

گزینه‌های چهارگانه از ۱ تا ۴ امتیاز دارند و دامنه‌ی نمره‌ی هر خرده‌مقیاس ۱۰ تا ۴۰ است. نمره‌ی بالاتر، شدت بیشتر همان بُعد را نشان می‌دهد. در گزارش FQ، دو نمره‌ی جداگانه برای نظرات انتقادی و درگیری عاطفی شدید می‌آید.

کلید فایل مشخص می‌کند هر گویه به کدام خرده‌مقیاس تعلق دارد، و یک مثال حل‌شده کمک می‌کند محاسبه‌ی دو نمره‌ی FQ را قدم‌به‌قدم وارسی کنید. میانگین‌های مرجع به نمونه‌ای منتشرشده در خارج از ایران مربوط‌اند؛ هنگام تفسیر، ویژگی‌های همان نمونه را در نظر بگیرید. قاعده‌ی طبقه‌بندی بستگان به هیجان ابرازشده‌ی بالا و پایین هم در راهنما آمده است.

روایی و پایایی پرسشنامه هیجان ابرازشده

در پژوهش اولیه با ۷۶ نفر از نزدیکان بیماران، توافق FQ با مصاحبه‌ی خانوادگی کمبرول برای نظرات انتقادی ۷۸٪ و برای درگیری عاطفی شدید ۷۱٪ بود. توافق کلی به ۷۴٪ رسید. نمونه‌ی مستقلِ ۷۹ نفری نیز همین توافق کلی را نشان داد. این پرسشنامه در سنجش درگیری عاطفی شدید، بیش از دیگر پرسشنامه‌های کوتاه هیجان ابرازشده با CFI همخوان بود.

تحلیل عاملی، یعنی روشی که نشان می‌دهد گویه‌ها در چند دسته کنار هم می‌نشینند، در نسخه‌ی اصلی همین دو بُعد را جدا کرد. نظرات انتقادی ۳۳٫۷ درصد و درگیری عاطفی شدید ۱۵ درصد از واریانس را توضیح دادند. آلفای کرونباخ، که هماهنگی گویه‌ها را نشان می‌دهد، برای نظرات انتقادی ۰٫۹۲ و برای درگیری عاطفی شدید ۰٫۸۰ بود. سپولودا و همکاران این ضرایب نسخه‌ی اصلی را در سال ۲۰۱۴ نقل کرده‌اند.

کوترا و همکاران در نسخه‌ی یونانی با ۱۷۶ مراقب، آلفای ۰٫۹۰ و ۰٫۸۲ را به همین ترتیب گزارش کردند. پژوهش سپولودا در اسپانیا ۳۸۲ والدِ بیماران مبتلا به اختلالات خوردن را بررسی کرد؛ نسخه‌های ایتالیایی در ۲۰۱۸ و چینی در ۲۰۲۳ هم اعتباریابی شدند. در مطالعه‌ی پنگ با ۲۴۸ مراقب، آلفای هر دو خرده‌مقیاس ۰٫۹۲ بود.

کاربرد پرسشنامه هیجان ابرازشده در پایان‌نامه

برای پایان‌نامه‌های روان‌شناسی بالینی، روان‌پرستاری، مددکاری اجتماعی و مشاوره‌ی خانواده، FQ انتقاد و درگیری عاطفی شدیدِ نزدیکان بیمار را با دو نمره‌ی جدا می‌سنجد. همین دو نمره کمک می‌کند خانواده‌هایی را که به حمایت و آموزش روانی بیشتری نیاز دارند پیدا کنید.

متن فارسی FQ همان ترجمه‌ی رایج در ایران است و متن انگلیسی ۲۰ گویه برای مقایسه در پیوست دفترچه آمده است. در پژوهش فارسی، آلفای کرونباخ را در نمونه‌ی خودتان گزارش کنید تا پایایی نمره‌های نظرات انتقادی و درگیری عاطفی شدید برای همان گروه روشن باشد.

تعریف مفهومی و عملیاتیِ دفترچه را می‌توان در بخش ابزار پایان‌نامه به کار برد، و راهنمای SPSS مراحل ورود داده‌های FQ و محاسبه‌ی آلفای هر خرده‌مقیاس را قدم‌به‌قدم می‌گوید.